Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de filters
Ga direct naar de footer
Tussen regelingen en realiteit: de kijk van de burger op marginale druk
Veel burgers hebben te maken met lastig te begrijpen regelingen en wetgeving. Wat het nog lastiger maakt is dat veel belastingen, regelingen, toeslagen en aanvullende voorzieningen met elkaar verbonden zijn. Dat betekent dat de ene regeling gevolgen kan hebben voor de andere regeling.
Bekijk het hele onderzoeksrapport
Op open.overheid.nl.
Wat is marginale druk?
Marginale druk gaat over de vraag hoeveel iemand daadwerkelijk overhoudt van een hoger inkomen. Vaak blijft een deel van die extra inkomsten niet over, omdat er meer belasting moet worden betaald of omdat toeslagen lager worden. In dit onderzoek is onderzocht hoe een verandering in inkomen gevolgen heeft voor andere inkomsten, zoals toeslagen, uitkeringen en andere financiële regelingen.
Marginale druk in kaart gebracht
Om te kijken wat het effect van dit soort verbanden op burgers heeft de Belastingdienst het Instituut voor Publieke Waarden gevraagd om het perspectief van burgers op marginale druk in kaart te brengen. Dit hebben zij gedaan aan de hand van 11 persoonlijke verhalen.
Kwalitatief onderzoek
Er zijn interviews uitgevoerd, om burgers zelf aan het woord te laten over hun ervaringen. In de interviews stond steeds centraal hoe burgers marginale druk (in de breedste zin van het woord) ervaren in hun dagelijks leven en in hoeverre dit van invloed is op de keuzes die ze maken? Er zijn persoonlijke verhalen verzameld, die deze beleving zichtbaar maken. Dit maakt het onderzoek kwalitatief van aard. De half gestructureerde interviews gaven burgers de ruimte om hun verhaal op hun manier te vertellen - inclusief gevoelens, onzekerheden en hun handelingsstrategieën.
Mirjam
Mensen herkennen hun situatie niet vanuit de term ‘marginale druk’. Maar vooral in termen als controle, stabiliteit en risico’s. Ze voelen onzekerheid wanneer ze geen grip hebben op hun financiële situatie. Dit komt ook doordat men geen buffer heeft, zowel financieel als mentaal. Zoals het verhaal van Mirjam. Mirjam werkt als vrijwilliger in de ouderzorg. Haar werkgever wil haar de kans geven om vanuit de Wajong uit te stromen naar betaald werk. Haar psychische kwetsbaarheid vereist een langzame opbouw en begeleiding. Mirjam kan alleen niet goed overzien wat de gevolgen zijn voor haar inkomen wanneer ze betaald werk gaat doen. Ze durft geen stap te zetten richting werk, uit angst voor inkomensverlies.
Lees het hele verhaal van Mirjam op open.overheid.nl.
Sanne
Voor veel burgers vormen voorzieningen zoals kinderopvangtoeslag niet alleen een vangnet, maar ook een risico. Ze ervaren bronnen die bedoeld zijn om bestaanszekerheid te garanderen juist als mogelijke oorzaken van bestaansonzekerheid, bijvoorbeeld door terugvorderingen of het verlies van recht op toeslagen en/of voorzieningen. Zoals bijvoorbeeld het verhaal van Sanne. Sanne is een alleenstaande moeder van twee kinderen van 10 en 13 jaar. Sinds drie jaar heeft ze geen contact meer met de vader van de kinderen en staat ze er volledig alleen voor. Inmiddels zit ze bijna twee jaar in de ziektewet wegens mentale klachten en ontvangt ze maandelijks 70% van haar laatstverdiende loon. Ze maakt zich zorgen want binnenkort wordt bepaald voor hoeveel procent ze belastbaar is voor werk. Ze kan de gevolgen hiervan niet overzien en stelt keuzes daardoor uit.
Lees haar hele verhaal op open.overheid.nl.
Harry
Life-events, zoals scheiding, ziekte of baanverlies, zijn kantelpunten waarop de onzekerheid toeneemt en de stapeling van bureaucratische problemen zichtbaar wordt. Zoals bijvoorbeeld het verhaal van Harry. De vrouw van Harry is onlangs overleden en nu wordt hij geconfronteerd met terugvorderingen door (vermoedelijk) uitkering overlijdensrisicoverzekering en einde partnerschap.
Lees het hele verhaal van Harry op open.overheid.nl.
Overige inzichten
Marginale druk is niet leidend, bureaucratische druk wel. Het feit dat mensen de term marginale druk niet expliciet benoemen, betekent niet dat het geen probleem is.
Het kan ook betekenen dat ze onbekend zijn met de risico’s, of deze onderschatten.
Mensen die nog nooit direct met de overheid of bureaucratie te maken hebben gehad, weten vaak niet hoe grote levensgebeurtenissen (zoals trouwen, werkloos worden of verhuizen) invloed hebben op hun recht op uitkeringen of andere regelingen. Zij ervaren hierdoor minder stress of druk op het moment zelf. Dit betekent echter niet dat zij in de toekomst geen gevolgen zullen ondervinden van veranderingen in hun leven.
De bureaucratische logica van het systeem sluit vaak niet aan bij de realiteit van het dagelijks leven. Voorzieningen lopen niet synchroon, waardoor mensen in de knel komen: soms vallen er gaten, soms ontvangen ze ineens te veel of moeten ze daar later onverwachts belasting over betalen. Concepten zoals voorschotten en definitieve beschikkingen worden niet begrepen.
Omdat voorziening verloren kunnen worden of omdat er iets moet terugbetaald worden, maakt contact met de overheid mensen angstig. Bovendien maken kwetsbare groepen geen financiële berekeningen zoals beleidsmakers dat doen. Ze handelen vooral uit angst voor terugval, verlies van controle of onzekerheid. Er is een paradox gecreëerd omdat er een risico ontstaat zodra mensen gaan werken, terwijl het risico op geen werk verzekerd is.
Conclusie en advies
Volgens de onderzoekers is niet marginale druk het hoofdprobleem, maar structurele en fundamentele onzekerheid voor huishoudens. Deze onzekerheid wordt veroorzaakt door het totale samenspel van regelingen, toeslagen en bureaucratische voorwaarden.
Ook vinden de onderzoekers het belangrijk dat in beleid en uitvoering bestaanszekerheid meer het uitgangspunt moet worden. Alleen het principe ‘werken moet lonen’ is te mager.
Tot slot zeggen de onderzoekers: in beleid en de uitvoering hiervan moet rekening worden gehouden met het feit dat mensen niet redeneren in termen van systemen, maar in termen van risico's, controle en overleven.