Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de filters
Ga direct naar de footer
Wie wij zijn: “De kern van ons werk is altijd hetzelfde gebleven”
Publicatiedatum 13-08-2026, 16:11
De Belastingdienst is een instituut, geboren uit de behoefte aan gelijkheid in het voldoen van belastingen. 200 jaar later is die behoefte, onze maatschappelijke opdracht, feitelijk niet veranderd. Wat wel is veranderd is hoe we die opdracht uitvoeren.
In vogelvlucht
Begin 19de eeuw – controleur op afstand: het lukt minister van Financiën Alexander Gogel om een centrale administratie op te zetten. De Belastingdienst is geboren.
Daarin stelt het zogeheten zetterscollege – vanuit de burgerij – de aanslag vast en de Ontvanger volgde die. Een brede verantwoordelijkheid in de samenleving dus. Later verschoof deze taak geheel naar de Ontvanger en stelde die de hoogte van de belastingschuld zelfstandig vast. De Inspecteur heeft in die periode alleen een (intern) toezichthoudende rol op de administratie van de Ontvanger.
Eind 19de eeuw – autoriteit neemt toe: voor discussies over de hoogte van de aanslag, kan een belastingplichtige terecht bij de Inspecteur. Op basis van de discussie kan de Inspecteur de aangifte corrigeren. Dit doen ze naast hun rol als intern toezichthouder.
1959 – invoering Algemene Wet inzake Rijksbelastingen: een grote omslag. De Inspecteur neemt de wettelijke verantwoordelijkheid voor het vaststellen van belastingaanslagen over van de Ontvanger. Daarmee wordt de Inspecteur het gezicht van de Belastingdienst.
Vanaf 1970 – toezicht vanuit wantrouwen: door politieke aandacht voor belastingfraude krijgt de Inspecteur meer bevoegdheden om informatie af te dwingen bij belastingplichtigen. De spreuk ‘vertrouwen is goed, maar controle is beter’ krijgt meer overhand. De nadruk ligt op intensief toezicht. Ook is er uitbreiding van de informatieverplichting voor burgers en bedrijven. De Belastingdienst krijgt met een enorme hoeveelheid data een groot machtspotentieel.
Begin 21ste eeuw – overgang naar vertrouwen: meer evenwicht in rechten in plichten ten gunste van vertrouwen in burgers en bedrijven. De Belastingdienst stuurt op samenwerking met belastingplichtigen en fiscaal dienstverleners. Vertrouwen, transparantie en vooroverleg worden uitgangspunten. De inspecteur houdt meer procesgericht (horizontaal) toezicht in de totstandkoming van de aangifte.
Heden – van controleur naar procesbewaker: de focus ligt vooral op het verkrijgen van betrouwbare, controleerbare gegevens. De Belastingdienst kan namelijk zonder juiste aangiftegegevens onmogelijk de juiste belastingen te heffen en innen. De Dienst en de samenleving zijn in dat uitvoerende proces mede afhankelijk van vrijwillige naleving van het aanleveren van de benodigde gegevens. Ofwel, compliance.
Met vooraf ingevulde aangiftes, software en data-analyse richt het toezicht zich op het waarborgen van de kwaliteit van de aangiftegegevens. De inspecteur beoordeelt vooral administratieve ketens en mogelijke risico’s in de systemen.
Wil je meer dan beknopt?
De bron van deze geschiedenis in vogelvlucht is de inauguratie van Prof. dr. Marcel Snippe RA, bij het aanvaarden van het ambt van hoogleraar Formeel Belastingrecht aan Nyenrode Business Universiteit.
Lees de volledige rede via de website van Nyenrode.
Hoe zijn we vanuit het verleden bij vandaag gekomen? En wat kunnen we al zeggen over contouren van de toekomst? Eerst maar ‘ns een frisse duik in het verleden: een beknopte evolutie van onze meest bekende functie, de belastinginspecteur.
Collega Marcel Snippe neemt ons in vogelvlucht (zie ook kader) mee op deze tijdreis: hij is strategisch adviseur Formeel belastingrecht en Business Ontwikkeling en ook hoogleraar Nyenrode Business Universiteit.
Waar we nu staan
“De kern van ons werk is eigenlijk altijd hetzelfde gebleven,” zegt Marcel. “De Belastingdienst zorgt ervoor dat iedereen zijn collectieve bijdrage betaalt. Die bijdrage maakt scholen, zorg, wegen en veiligheid mogelijk. Dat was honderd jaar geleden zo, en dat is nu nog steeds zo.”
… rol verandert
Maar waar de kern van onze taak niet is veranderd, is de rol van belastingen dat wel. Het is nu ook een politiek middel om gedrag te sturen. Denk aan belastingvoordelen voor een eigen huis of elektrische auto’s, en hogere belastingen op roken of alcohol. “Daar komt bij dat we rekening houden met iedereen”, legt Marcel uit. “Voor elke bijzondere situatie een nieuwe regel. Dat is goed bedoeld, maar ons fiscale systeem wordt hierdoor alsmaar ingewikkelder. Dat zorgt voor een grotere ongelijkheid. Als je een fiscaal dienstverlener nodig hebt om de belastingwetten te doorgronden, zijn degene die dat kunnen betalen in het voordeel.”
… kruispunt
Vandaag staat de Belastingdienst op een kruispunt. Er is steeds meer besef dat het systeem te complex is geworden. Marcel is hoopvol: “Er is meer aandacht voor eenvoud en uitvoerbaarheid. De Belastingdienst wil eerder betrokken zijn bij nieuwe wetgeving. Niet pas uitvoeren wat is bedacht, maar vanaf het begin meedenken: is dit doelmatig, uitvoerbaar en eerlijk?”
Waar we heen gaan
De toekomst is moeilijk te voorspellen. Toch doet Marcel een poging: “We gaan toewerken naar meer gezamenlijke verantwoordelijkheid en meer saamhorigheidsgevoel. Ik denk dan aan het hele ecosysteem. Niet alleen belastingplichtigen en de Belastingdienst, maar ook fiscaal dienstverleners, softwareontwikkelaars en financiële instellingen.
… real-time heffen?
Wanneer al deze partijen met elkaar samenwerken, wordt het mogelijk om het afdragen van belasting in ons dagelijks doen en laten te verwerken. Real-time belastingheffing. Het heffen en innen van belastingen sluit dan aan op belangrijke gebeurtenissen in het leven van burgers bedrijven. Waarom zou je moeten wachten tot je jaarlijkse belastingaangifte? Voor ondernemers is het veel handiger als ze dagelijks kunnen zien wat hun belastingschuld is.”
… rol medewerkers verandert
In die visie verandert ook de rol van medewerkers. Minder alles zelf controleren, meer zorgen dat het systeem goed werkt. Marcel: “Kijk naar onze belastinginspecteur. Deze is dan niet langer degene die de belastingschuld vaststelt, maar de persoon die zich richt op het verbeteren van de dienstverlening binnen het ecosysteem.”
Onze opdracht
De Belastingdienst staat midden in de samenleving. Dat was altijd zo, en dat blijft zo. Alleen de vorm verandert. Of, zoals Marcel de kern treft: “We bestaan om belastingen te heffen en te innen. Maar hoe we dat doen, bepaalt hoeveel vertrouwen mensen in ons hebben. En dat vertrouwen is misschien wel onze belangrijkste maatschappelijke opdracht.”
Over deze serie
Mensen maken de Belastingdienst. Dat was altijd al zo en dat zal zo blijven. Het zegt Wie wij zijn, de naam van deze serie. Wat maakte ons in het verleden én nu ‘de Belastingdienst’? De kantoren, de organisatie-inrichting, het kantoorleven, hoe we ons werk doen…
Wat typeerde/typeert ons en waarom? Zijn daarin dingen veranderd en wat zegt dat over ons? Dat is wat deze serie wil onderzoeken.
Vragen over dit artikel?
Bent u journalist? En heeft u vragen na het lezen van dit artikel? Neem dan contact op met een van de persvoorlichters van de Belastingdienst. Bent u niet van de media, maar wilt u wel contact met ons? Ga dan naar contact op maat.